door Piet Hoogeveen

De Bijbel is het best verkochte boek ter wereld. Elke maand worden er wereldwijd maar liefst een miljoen exemplaren van gedrukt. Dat moet wel een zeer lezenswaardig boek zijn. Maar wordt het ook zo veel gelezen? Een pleidooi van Piet Hoogeveen waarom we de Bijbel (meer) zouden moeten lezen.

Gemakkelijke lectuur is de Bijbel in ieder geval niet. Losse collecties eeuwenoude verhalen, liederen, brieven, wetten, gebeden en visioenen, ooit vastgelegd en afgesloten en vervolgens canoniek verklaard. Wat moet ik vandaag met die ingeblikte geloofservaringen van eeuwen terug?
Kunnen we niet beter bij verhalen van nu te rade gaan? Al die energie die je in de Schrift moet investeren om er een beetje je weg in te vinden, een weg naar nu. Kan het allemaal niet sneller en directer? Soms wel, denk ik. En gelukkig zijn er talloze boeken van tijdgenoten die mijn leven verhelderen, richting geven en veraangenamen, zonder dat ik ze gelijk religieus hoef te annexeren.
Toch blijf ik daarnaast en soms ook daartegenin de Bijbel lezen.
Waarom? De volgende redenen kan ik voor mij zelf onder woorden brengen. Er zijn waarschijnlijk nog 101 andere redenen, maar deze zijn het voor mij.

Klassiek werk
De eerste reden is wellicht de meest voor de hand liggende. De Bijbel is een klassiek werk. Evenals de Dialogen van Plato of de Goddelijke Komedie van Dante behoort de Bijbel tot die boeken die naar vorm en inhoud zo sterk zijn, dat ze telkens opnieuw lezers vinden. Boeken bovendien die hen het gelukkige gevoel geven dat ze wat ze lezen, altijd al geweten hadden maar nog nooit zo trefzeker onder woorden gebracht zagen.
De Bijbel is wellicht nog heel wat meer en heel wat anders dan Don Quichote, maar in ieder geval dit ook: een zeldzaam echt boek met een niet aan te tasten geldigheid.

Cultuurboek
Zonder de Bijbel is de geschiedenis van Europa, en zelfs die van de andere werelddelen (missie / zending), niet te beschrijven en niet te begrijpen. De functie die de Bijbel in de wereldgeschiedenis gehad heeft en heeft, kun je betreuren, maar je kunt haar niet ontkennen.
De culturele uitingen uit het (minder) oude Europa (beeldende kunst, literatuur, muziek, humor) zijn zonder de Bijbel en zijn grote thema's en uitzonderlijke figuren ondenkbaar en dus ook niet te verstaan. Terecht zegt de schrijfster Doeschka Meijsing: 'Daarom beschouw ik het als list en bedrog van de tegenwoordige tijd, dat kinderen tussen de twee en de achttien jaar afgehouden en ontmoedigd worden om kennis te nemen van het beste boek over God.'

Spoor van leven
Een derde reden om regelmatig de Bijbel open te slaan heeft te maken met het feit, dat de Bijbel vol staat met verhalen, méér: in zijn meest wezenlijke bestand een verhaal is, dat we telkens (op)nieuw hebben door te vertellen. In een kerk die aan haar eigen gekissebis ten gronde dreigt te gaan, kan aandacht voor geloofsverhalen een weg wijzen met meer perspectief.
Behalve dat hebben verhalen hun eigen merites. Verhalen houden vast wat we telkens vergeten, maar niet mogen vergeten: de pijn, de mislukkingen, de onderdrukking, maar ook die momenten waarin de toekomst al even oplichtte: daden van gerechtigheid. verzet tegen onderdrukking.
Nergens worden zoveel verhalen verteld als in landen waar mensenrechten worden vertrapt. Wanhoop slaat dood. Vertelde wanhoop is een spoor van leven. Het christendom zou opnieuw een echte vertelgemeenschap moeten worden. Aan de Bijbel zal het niet liggen.

Kritisch boek
Ik blijf de Bijbel ook lezen, omdat hij me tegenspreekt. omdat hij het niet mee me eens is, niet van mij is. De Schrift zegt: David wint van Goliat. Mijn eigen indruk is anders. De Schrift zegt: zien is handelen. Mijn ervaring zegt dat niet. Mensen lopen verder, terwijl een ander wordt verkracht, verdrukt, vernederd.
De Bijbel vind ik een weergaloos kritisch boek. Hij stelt vragen die ik mij zelf niet stel of niet durf te stellen. 'Adam, waar ben je?'; 'Kaïn, waar is je broer?' De Bijbel ontregelt wat geregeld schijnt. Hij is een leefregel die zich niet stoort aan wat gedresseerd is en gedrild. En op mijn beste ogenblikken zeg ik: godzijdank!

Communicatie
Schrift is communicatie. Dat is mijn vijfde reden. Door de Schrift weet ik mij verbonden met het Joodse volk en zijn verteltraditie tot op vandaag. Bij stukjes en beetjes, met vallen en opstaan leer ik uit de Bijbel wat de consequenties ervan zijn dat de Bijbel een Joods boek is en dat Jezus zaad van Abraham is en dat hij niet gekomen is om de Tora ongedaan te maken, maar om die te doen.
In die geschiedenis ben ik zelf voortaan opgenomen. Ik word nog dagelijks, al lezende, 'gehistoriseerd'. In een beeld: ik ben als een levensboompje boven de deur in oude huizen met een klein kruintje en met heel veel wortels. Ik waai niet om.
Door de Schrift heb ik bovendien contact met oneindig veel andere bijbellezers, eigentijdse en uit het verleden. Met Augustinus en Thomas, met Luther en Newman, met mannen en vrouwen uit Congo of Indonesië, met Dorothee Sölle en Beyers Naudé. Ik weet, er zijn ook bijbelvaste lieden met wie ik me niet wil identificeren, maar ik laat me de Bijbel door hen niet afhandig maken.

Gods verhaal en ons verhaal
Ten slotte: ik lees in de Bijbel het verhaal van God. 'Gods geschiedenis met de mensen' zou een goede titel zijn. Maar (en dat zegt veel over God) om zijn eigen geschiedenis te vertellen, kan Hij alleen maar onze geschiedenis vertellen. Om dat te kunnen horen, is oefening nodig, continu en geconcentreerd.
Het heeft me altijd gefrappeerd dat op veel schilderijen die de annunciatie afbeelden, Maria in een boek leest, als de engel haar verschijnt. Ze raakt wel in verwarring, maar zonder dat boek had ze nooit begrepen wat de engel te zeggen had: 'Gegroet, lezer(es), gezegende, de Heer is met je.'

Piet Hoogeveen is theoloog en oud-medewerker van de Katholieke Bijbelstichting. Hij werkt thans als studieleider bij Fontys Hogescholen.

Deze tekst verscheen eerder als artikel in Bijbelmagazine Jota (KBS / VBS), jrg. 13, 2001, nr. 2, blz. 22-23.